Geachte Medeburgers

Zomaar gevonden op het wereldwijde web, wat dingetjes over het dagelijks leven in Borgerhout ten tijde van Wereldoorlog Een. Rantsoenering, het Werk der Aardappelschil (zie ook hier) en een reispas om een tante in Wilrijk te kunnen bezoeken.

In dezelfde jaren (1915) schreef Neel Doff ('Keetje Tippel' voor ingewijden) het boek 'Dagen van Honger en Ellende'. Nog altijd lezenswaardig trouwens, en ik zou de titel gebruikt hebben, ware het niet dat ik dat al eens had gedaan (klik).

Voordat de bom valt



Bommen. Sla de kranten dezer dagen open en ze vallen om uw oren. Ooit vielen ze ook op Borgerhout. En ze hadden een voorkeur voor cafés, zo lijkt het wel.

Een tijdje terug postte ik hier 2 foto's van het verdwenen café In den Handel aan de Hogeweg (vóór de bom / na de bom).

En bij deze: 2 foto's van het verdwenen café In den nieuwen bareel. Dat stond op de hoek van de Turnhoutsebaan en de Gravinstraat. (de bovenste foto + uitleg: ARCHIEF).

Op de plaats van het café is nu iets van de VAB en staat er een appartementencomplex. Het linkse witte gebouw, dat met die erker, is nog te herkennen. Zelfs met bommen is niet alles kapot te krijgen.


bovenste foto uit de collectie van Hendrik Roelandt/onderste te koop op internet

Hymne

Morgen nog geen activiteiten gepland? Woensdag 11 november om 11 uur is het herdenking van de oud-strijders op kerkhof Silsburg. Die oud-strijders hebben hier trouwens een eigen straat, en ze worden dus eigenlijk permanent geëerd, maar morgen nog eens extra.

Het districtsbestuur herdenkt dan de overledenen van de Eerste Wereldoorlog. Om 11 uur spreekt de districtsvoorzitter de liefhebbers toe. De koperklas van de Academie Borgerhout muziek en woord speelt live enkele hymnes en sluit af met de Last Post.

Na de herdenkingsplechtigheid is iedereen uitgenodigd om na te praten bij een kopje koffie of thee.
Locatie: Silsburg, Herentalsebaan 576, Deurne

Uitgehandeld

Zoals dat gaat met dingen. Op een gegeven moment zijn ze weg. Café De Handel (interieur: hier) was er opeens niet meer. Iets met een bom. Dat kan gebeuren. Zeker in 1914, toen Antwerpen/Borgerhout de primeur kreeg qua luchtbombardementen. De Snelle Respons Teams om die bommen op te vangen bestonden toen nog niet.

Een herinnering is al wat er rest.

Vuurkruisers

Vuurkruisers, had u er ooit van gehoord? Ik niet. Klinkt als Kruisvaarders, maar dan anders. Maar ergens op het wereldwijde web kwam het bovenste prentje voorbij, van Livien die in 1894 in Borgerhout geboren werd, de eerste wereldoorlog overleefde en stierf in de tweede.

Een oud-strijder was hij, en een Lid der Vuurkruisen.

Een Vuurkruiser kreeg indertijd een Vuurkaart. Een Vuurkaart werd uitgereikt aan de mannen die ten minste 18 maanden aan de frontlijn gediend hadden.

Er bestond ook zoiets als een Guldenboek der Vuurkaart. Uitgegeven tijdens de jaren '30 (laatste editie 1940), en het bevat namen en foto's van oorlogsveteranen die in het bezit waren van een Vuurkaart. De veteraan die in het boek vermeld wilde worden moest dan een formulier invullen.

Dan heb je de loopgraven overleefd, kom je vervolgens in een administratieve mallemolen terecht. Of Livien zijn formulier heeft ingevuld is bij de redactie niet bekend.

Vluchten kan niet meer

Bovenstaande foto is welgeteld 100 jaar oud. Zij is genomen tijdens de 'groote oorlog' en toont hoogstwaarschijnlijk vluchtelingen uit Borgerhout.

Buurtkrant 't Vliegerke heeft de laatste maanden stil gestaan bij de eerste wereldoorlog. De verschillende facetten werden op bevattelijke wijze door heemkundige Mandus Sprengers weergegeven. Het novembernummer handelt over de vluchtelingen die vanaf 8 oktober 2014 de stad ontvluchten. Op 7 oktober werd immers aangekondigd dat Antwerpen gebombardeerd zou worden. En de stad liep leeg, van de oorspronkelijke 302.000 inwoners bleven maar een kleine 10.000 mensen achter. Op 13 oktober valt antwerpen en dan komen de gevluchte burgers met mondjesmaat terug.

Voor het vluchten was elk middel goed. Te voet, met fietsen en stootkarren, op natiewagens of privé voertuigen en uiteraard ook met treinen en boten. Mandus illustreert zijn tekst met de nodige foto's. Op één van de foto's staan wagens van Fr. Baeten uit de Bothastraat 48 Borgerhout. Een boel mensen zitten of hangen rond kacheltjes. Enkele vrouwen doen de was in een wastobbe. De andere vrouwen breien of haken. Verder geen aanwijzingen over wie Fr. Baeten was of deed. Wie meer weet of mensen op de foto kan benoemen mag het gerust vertellen.

Foto: 't Vliegerke

Titel = lied van Frans Halsema en Jenny Arean

La guerre que je préfère

In het Borgerhoutse straatbeeld is de zeppelin weer aanwezig die 100 jaar geleden een bombardement uitvoerde op de Stenenbrug. Dat plaatje postte ik jaren geleden al eens hier (meer bombardement daar en daar).

De reden dat de zeppelin weer opduikt heeft te maken met een cultureel gebeuren:

Maandag 10 november om 20 uur in het districtshuis brengt Brasserie Croque-Notes een mooie mix van klassiekers en onbekende juweeltjes uit het repertoire van Georges Brassens, de vader van het Franse chanson.

In het teken van 100 jaar Wereldoorlog I speelt de groep chansons over oorlog en vrede en het lieve leven daartussen. Zanger en Borgerhoutenaar Jo Vermeulen vertelt over de nummers en het leven van Brassens, en de frisse muziek spreekt voor zich.

Jo Vermeulen (zang en gitaar), Veerle Verhulst (viool), Kris Van Daele (contrabas), Imanol Mitxelena (gitaar).

Aanvullend is er gelegenheid om de fototentoonstelling ‘Gesneuvelde Borgerhoutenaren’ door de heemkundige kring Borgerhout te bezoeken.

Gratis, reservatie vereist
(beperkt aantal plaatsen)
cultuurantenne.borgerhout@stad.antwerpen.be - 03 338 17 88

Komiteit

De eerste wereldoorlog, die wordt op het moment weer dagdagelijks herdacht. Een beetje op een Efteling-achtige manier als u het mij vraagt, met een musical en zo. Terwijl het in die tijd toch echt geen pretpark-achtige ervaring moet zijn geweest.

Plaatje: een voedselbon. Goed voor 50 centiemen eetwaren.

Ik denk niet dat u op dit moment in de Afdeeling Borgerhout ergens nog voor 50 centiemen eetwaren kunt krijgen. De voedselbanken daarentegen zijn dan wel weer een dagdagelijkse realiteit.

Maar dat is een lastig onderwerp voor een musical.

uit Borgerhoutse Gedenkpenningen (Pittoors, 1973), collectie Staf Hermans

Kolonie

Er was eens een kasteel in Borgerhout, en dat leefde lang en gelukkig tot ongeveer 1979, want toen werd het afgebroken.

Dat kasteel kende een lange geschiedenis (korte samenvatting), en één fase daarvan was een kolonie voor zwakke kinderen.

Daarmee is de de postkaart hierboven te dateren als ergens in de tijd van In Vlaamse Velden, want vanaf 1916 werd het kasteel een "schoolkolonie" waar verzwakte kinderen konden verblijven.

 Ik heb er verder niet echt naar gezocht, en daarom weet ik niet of er veel documentatie rond bestaat, maar als dat wel het geval is mag daar best een tentoonstellinkje rond georganiseerd worden. Als we die oorlog dan toch aan het herdenken zijn kan dat verhaal er ook nog wel bij.

De Loteling

Een kaartje uit 1917, van Louis in Borgerhout naar Bertha in Hoogstraten. In 1917 was het oorlog, daar heeft de Keuring van Louis wellicht iets mee te maken:


Zeer beminde Bertha,

Met vreugde heb ik uwe kaartjes ontvangen. Gelijk ge weet ga ik morgen naar de Keuring de uitslag zal ik morgen weten te schrijven.

De Beste Groeten van u teer beminde vriend

Louis

Uit de collectie van Hendrik Roelandt, titel naar aanleiding van 200 jaar Conscience (wiki: het boek).

Ruïnes

Van de week introduceerde ik een nieuw labeltje op deze blog, de fabriek van William Wood. Ik plak er meteen een nieuw fotootje bij. Het is in dezelfde tijd genomen als de vorige, aan het begin van Wereldoorlog I toen de fabriek vernield werd. Die hoge schoorsteen links heeft lang de skyline van Borgerhout bepaald, maar heeft de oorlog dus niet overleefd. En moet daardoor de status van industrieel erfgoed missen.

Er zijn ook foto's uit de tijd toen het allemaal nog niet kapot was. Die komen ooit nog wel eens.

uit de collectie van Hendrik Roelandt

Ruines

Het is niet zo'n gezellige foto, en daarom contrasteert het zo lekker met het gezellige onderschrift: Ruines Fabriek van Wood - achteraan ons kerktorentje (1915).

 

De fabriek van William Wood was één van de iconen van het oude Borgerhout (lees ook hier), en werd vernield in de Eerste Wereldoorlog. 'Ons kerktorentje' op de achtergrond is de kerk van het Heilig Hart aan de Te Boelaerlei.

 

Nu zit ik even met een administratief probleem: de label-indeling op deze blog is per straat, en ik kan aan deze foto geen straat koppelen. En omdat Den Bougie en Den Bleek ook een eigen ingang hebben krijgt de fabriek van William Wood er ook een: klik.

 

uit de collectie van Hendrik Roelandt

In den nieuwen bareel

Ik denk - ik weet het niet zeker - dat deze foto genomen is op het kruispunt Turnhoutsebaan/Stenenbrug/Gravinstraat. En dat het hoekhuis rechts hetzelfde huis is waar ik vorige maand ook al de exactie locatie van zocht. En dat ook al eerder hier te zien was. Op deze foto staat er een fraaie automobiel voor geparkeerd.

 

In het centrum van de foto afspanning In den nieuwen bareel. Die naam verwijst misschien naar de tolboom die heel vroeger een eindje verderop stond, ter hoogte van de Hogeweg.

Pure speculatie allemaal hoor.

uit de collectie van Hendrik Roelandt

Werk der aardappelschil

Borgerhout, 29 december 1915

BURGERS VAN BORGERHOUT

Het is voor niemand een geheim dat, terwijl overal de aardappelschillen in vuur en vuilnisbak terechtkwamen, Wij het waren, die dezelfde bij de burgerij kwamen afvragen, om aan het zoo dringende nationale werk - steun aan Belgische weduwen, wezen en invalieden door de oorlog - mede te kunnen helpen.

Geen flauw idee waar dit precies over gaat, ongetwijfeld heeft het iets te maken met de ellende in de eerste wereldoorlog. Karel Van de Woestijne (heeft een straat alhier) schreef er ook ooit iets over:

"En zulken maatregel gaat men juist treffen op het oogenblik, dat het ‘Werk der Aardappelschil’ zijne eerste vruchten afwerpen zou! - Want ik vergat u mede te deelen, dat het weldadige Brussel weer maar eens een ‘Werk’ rijker geworden is: het bovengenoemde namelijk. Wat met de door dat werk ingezamelde schillen gedaan wordt, is mij een arcaan."

(bron: Verzameld journalistiek werk. Deel 9. Nieuwe Rotterdamsche Courant maart 1916 - september 1919 (ed. Ada Deprez). Cultureel Documentatiecentrum, Gent 1992)

Ik voel mee met Karel: mij is het ook een arcaan, wat dat ook moge zijn. Wie werpt de eerste schil?
uit de collectie van Leen Ooms

Held

Ha! Ik heb een oorkonde van de gemeente Borgerhout gekregen. Als dankbare hulde voor de betoonde moed en vaderlandsliefde in 14-18.

Ik moet alleen mijn naam nog invullen en laten ondertekenen door de burgemeester, maar dan is-ie compleet. Dan ben ik erkend strijder in het zegevierend Belgisch leger ten dienste van vrijheid, recht en menschheid. Stoer!

uit de collectie van het district Borgerhout

Geen paniek!

Op 4 augustus 1914: Duitsland in oorlog met België. Duitse troepen overschrijden de Belgische grens.

Op 17 augustus 1914: Brussel wordt ontruimd. De Belgische regering vertrekt naar Antwerpen.

Op 19 september 1914: Het bombardement op Antwerpen begint.

Op 4 oktober 1914: Begin van de Slag om Antwerpen.

Op 10 oktober 1914: Antwerpen valt. Honderdduizenden Belgen vluchten over de Nederlandse grens.

Op de foto: legeroversten bereiden zich rustig voor op de nederlaag.

Op de achtergrond: de Turnhoutse poort.

Foto uit Oud-Borgerhout in oude prentkaarten (1973), collectie Frank Cavens.

Honger en ellende (2)

11 november is een officiële feestdag in België en Frankrijk. Op die dag in het jaar 1918 eindigde na vier jaar honger en ellende namelijk wereldoorlog nummer 1.

Het waren chaotische novemberdagen, indertijd in 1918. Er werd hier massaal geplunderd, ondere andere de wagons die op het spoorwegemplacement stonden moesten eraan geloven. De foto's geven een indruk van de massale leeghaalactie.

Uitgehongerde burgers plunderen de achtergelaten Duitse voorraden op het spoorwegtalud ter hoogte van de Guldensporenstraat en de Touwstraat. Mensen sleuren met pakken en zakken laden stootwagens en karren vol goederen.

Uit de collectie van Hendrik Roelandt

Honger en ellende (1)

Toen in 1914 de Duitsers het neutrale België binnenvielen was de hele wereld verontwaardigd (op wat Vlaams-Nationalisten na, voor wie het doel elk middel heiligt). Er kwam dan ook snel massaal veel internationale aktie voor de geteisterde bevolking op gang, vooral in de vorm van voedselhulp.
Hier zien we een foto van meisjes van de school in de Florastraat in oktober 1918, toen na 4 jaar van ontberingen de Eerste Wereldoorlog op zijn eind liep. Op het dankbordje staat:

"Borgerhout 4 oktober 1918. De kinderen der gemeentemeisjesschool Florastraat aan Zijn Excellentie de minister van Spanje".
Een treurig plaatje. De meeste meisjes hebben een broodje in hun handen, maar ze mogen er niet in bijten voordat de foto genomen is.

Foto uit Oud-Borgerhout in oude prentkaarten (1973), collectie Frank Cavens.

Strategisch bombardement

We toonden hier eerder en vertelden de geschiedenis van het bombardement op de Stenen Brug van oktober 1914. Vandaag vergroten we onze en uw visuele kennis van die gebeurtenissen.

In militaire geschiedenisboeken zijn dit beelden van een strategisch bombardement. Wij noemen dat enge, enge beelden.

Uit de collectie van Hendrik Roelandt

jef jef jef 'ne Zeppelin/kruipt al gauw de kelder in

We zijn in 1914 en zien oorlogsschade aan huizen aan de Stenenbrug, na een zeppelinaanval bij het uitbreken van de eerste wereldoorlog. Meer foto's en tekst?: klik.

De titel boven de foto is ontleend aan versregels uit het gedicht 'Bedreigde Stad' van Paul Van Ostaijen, te vinden in de bundel 'Bezette Stad' uit 1921. (Lees hier meer over de combinatie Van Ostaijen en Borgerhout). Foto uit de collectie van Hendrik Roelandt.