Architecture parlante (8)

De mensen die de zoektocht in Borgerhout doen, weten dat de pastorie van de Sint-Jansparochie niet zomaar aldus te herkennen is.

Het is dan ook eerder een buitenbeentje op het vlak van herkenbaarheid. Van de meeste pastorieën zie je van uren ver dat de parochieherder er hoort te wonen. Architecture parlante in zijn puurste vorm. Zo ook de pastorie van de parochiekerk Heilige Familie en Sint-Corneel aan het Coxplein. De pastorie is samen met (ca. 1909) en bijna IN de kerk gebouwd, door dezelfde architect (opnieuw F. Mertens), in dezelfde baksteen en dezelfde neogotische bouwstijl.

En voor de slechte verstaanders een beeltenis van Maria boven de voordeur.

(Foto's genomen door Hans in het kader van de eeuwigdurende aanvulling van de inventarisdatabank.)

Architecture parlante (1)

"Architecture parlante". Of hoe een gevel spreekt. Gevels verraden vaak meer dan je denkt. De architect vertaalt soms niet enkel de functie van het pand, maar kan ook op subtiele wijze meer vertellen over de job, de status of zelfs de politieke strekking van de opdrachtgever. De eind-19de- en begin-20ste-eeuwse architectuur is op dat vlak een goudmijn.

Hier een leuk voorbeeldje. Van de gevel in de Sint-Mattheusstraat nr. 35 lezen we zo het bouwjaar en de architect af. Het staat er properkes op geschreven: in 1900 gebouwd naar ontwerp van E. Matthieu. Het feit dat het huis "Dit is in de passer" is genoemd, en dat die naam voor de ongeletterden onder ons ook met een prentje op de gevel is afgebeeld, wijst erop dat dit de woning is van een architect. De lettercombinatie EVM in de geveltop doet me sterk vermoeden dat Evarist Matthieu himself hier heeft geresideerd.

En dat die Matthieu een Vlaams-liberaal was, net als de toenmalige burgemeester van Antwerpen Jan Van Rijswijck, is ook een feit: de neo-Vlaamse renaissancestijl die hij voor zijn eigen huis koos, is daar een duidelijke uiting van.

(Foto gemaakt door Hans)

Architecture parlante (4)

Omdat niemand me kan vertellen wat dit mooie, sprookjesachtige torentje precies is, raad ik maar een beetje op basis van wat ik zie vanuit de Bothastraat.

Het doet me namelijk met zijn vorm heel sterk denken aan de typisch Antwerpse pagaddertorens. Een pagaddertoren is een toren die succesvolle reders bij of aan hun huis lieten bouwen om van daaruit naar de aankomst van hun schepen uit te kunnen kijken. We spreken van de 16de eeuw. Gaandeweg werd dat opvallende bouwsel meer een statussymbool dan een uitkijktoren: aan de toren kon je zien dat de zakenman erg succesvol was. In het historische hartje van Antwerpen zijn nog een aantal van die torens te vinden.

Borgerhout ligt nu een beetje ver van de Schelde. Maar wie weet vond architect Vermeulen het wel een grappig idee om de lucratieve nijverheden in de werkplaats in de Kattenberg op deze manier vanuit de Bothastraat zichtbaar te maken?

Andere, meer op feiten gebaseerde suggesties zijn meer dan welkom.

(Foto van Elise Hooft, lente 2009)

Architecture parlante (9)

Ha! Hoor ik u denken. Die wist ik ook. Een kapelleke gebouwd in 1849. Het staat er op!

Inderdaad: in het ronde raampje van de kapel in de Koolstraat staat in glas-in-lood klaar en duidelijk dit jaartal te lezen. Bakstenen, voegen en bouwstijl leren de kritische kijker echter dat men hier om te tuin wordt geleid!

Wel vaker gebeurt het dat een jaartal verwijst naar de bouwdatum van de oorspronkelijke, eerste kapel, die op een of andere manier plaats moest maken voor een nieuw exemplaar.

Mijn collega denkt zelfs dat de huidige "Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van het Borgerhoutsch Veld" honderd jaar later werd gebouwd, nadat een bominslag tijdens de Tweede Wereldoorlog en/of de bijhorende drang naar moderniteit de bebouwing hier had vernield.

(Foto van Hans Hoosemans, die voor mij blijft op pad gaan.)

Architecture parlante (6)

Dit is een gemeenteschool: het staat er op. Gelegen in en betaald door Borgerhout, zo vertelt ons het wapenschild.

En dat er hier klassieke inhoud in de kindertjes wordt gepompt, daar moeten de Griekse dames ons van overtuigen, ijverig bezig als ze zijn met aardrijkskunde en esthetica.

De school in de Betogingstraat werd in 1902 gebouwd naar ontwerp van architect Frans Mertens. De buurt rond de Betogingstraat was in het begin van de 20ste eeuw in volle ontwikkeling en kreeg behalve een kerk ook een eigen school.

Over bouwlagen, traveeën en bouwstijl lees je meer hier.

(Foto´s van Geert Janssens, lente 2009)

Architecture parlante (11)

Omdat architectuurgeschiedenis geen exacte wetenschap is, nog eens een beetje raden.

Vier opvallende huizen in de Schapenstraat. Rode baksteen gecombineerd met natuursteen voor ornamenten in neo-Vlaamse renaissance (zie deur- en vensteromlijstingen). Stijl, materiaal en metselverband wijzen naar bouwperiode 1890-1910. En zonder twijfel naar een opdrachtgever uit liberale kringen, wat toen gelijk stond met een voorkeur voor het Vlaamsch (neo-Vlaamse renaissance weetjewel).

Het zijn vier identieke kleine huizen van twee traveeën en twee bouwlagen, in repeterend schema naast elkaar gezet. Dat wijst erop dat een rijke opdrachtgever deze huizen bouwde uit liefdadigheid voor ocharme een stel arbeiders die geen eigen woning konden kopen. En ja hoor: een adressenlijst toont ons dat hier weduwen woonden (veuves), een schone doelgroep those days.

En dan de laatste tip die de architectuur ons geeft: gebouwd tegenover de chocoladefabriek. Meneer de Martougindirecteur die huizen bouwt voor de weduwes van zijn trouwe opzichters? Volgens mij is het idee zo zot nog niet.

Mocht er iemand goesting hebben om in het archief van het kadaster deze gegevens te gaan controleren: laat me zeker weten hoever ik er naast zit.

Architecture parlante (3)

En het woord van de week is CADUCEUS.

Ik dacht in de Turnhoutsebaan nr. 36 eenvoudigweg een eind-19de- of begin-20ste-eeuwse dokterswoning of apotheker te herkennen. Je weet wel: kronkelend slangetje is gelijk aan esculaap is gelijk aan dokter. Tataaa! Klaar.

Neen dus. De opmerkzame lezer heeft het al gezien: een esculaap, gebruikelijke symbool van de geneeskunde, bestaat uit een staf met maar één slangetjes errond. Als er twee slangen aan te pas komen, noemen ze het ding een caduceus (uitspraakadvies kadusejuus).

In de klassieke mythologie is het een attribuut van Hermes, de boodschapper van de goden en de man die te herkennen is aan zijn ronde helm met vleugeltjes. Die helm bungelt bovenop de staf die we hier fotografeerden. Hermes kreeg de staf van Apollo, die er een ruzie mee wou bijleggen. En daarom is het een symbool voor verzoening, vrede, eenheid en evenwicht.

En omdat genezing kan gezien worden als een opnieuw in evenwicht brengen van een in de war gebrachte mens, wordt de caduceus ook wel als een medisch symbool gebruikt.
Waarmee we toch kunnen besluiten dat de mooie, doch stevig verprutste, witte gevel op de Turnhoutsebaan ons wil verklappen dat daar ooit een dokter heeft gewoond.

(Foto Elise Hooft, moeilijk woord en uitleg erbij uit Hall´s iconografisch handboek)

Architecture parlante (2)

De passer, winkelhaak, tekendriehoek, truweel en andere aan het bouwbedrijf te refereren attributen verwijzen dus vaak naar een architect of aannemer die het pand liet bouwen.

Maar het kan ook moeilijker. De vrijmetselarij nam de symboliek van de middeleeuwse bouwloodsen over. Voor hun beeldspraak, rituelen, architectuur en laatste rustplaatsen grijpen ze naar dezelfde tekens terug om zich herkenbaar te maken.

Ik weet er niet zo heel veel van, maar ik vermoed nogal sterk dat de twee medaillons op de gevel van Bothastraat 21 ons willen vertellen dat hier ooit een lid van een loge woonde. Het feit dat de bouwsybolen zo symmetrisch en strak zijn afgebeeld stuurt me in die richting. De letters JVMN lijken me mogelijk de afkorting van de naam van een loge.

Net zoals de vrijmetselarij zelf hier dus een beetje een mysterie...

(Voor de foto´s stuurde ik opnieuw Hans op pad.)

Architecture parlante (7): Grandeur

(foto uit de collectie van Lieve Daems)

(foto uit de inventarisdatabank)

Hoogte, breedte, koetspoort en balkon liegen er niet om: dit is het chiqueste huis van de Sint-Mattheusstraat. De witte neoclassicistische gevel onderstreept de klassieke, statige stijl waarmee de oorspronkelijke eigenaar wou uitpakken.

De herenwoning werd gebouwd rond 1900 voor de familie Daems. Pater familias Louis Daems werd in 1872 geboren en was wisselagent. Wanneer hij overleden is, is nog steeds een mysterie.

Zijn zoon Adolphus (beursafgevaardigde) overleed in 1936 aan een longontsteking.

Het huis staat er gelukkig nog altijd in volle glorie.

Architecture parlante (10)

Pastorieën in Borgerhout. Die van de Peperbus en van de Heilige Familie en Sint-Corneel aan het Koxplein zijn al de revue gepasseerd. De een lijkt al meer bij zijn kerk te horen dan de ander.

De pastorie van Onze Lieve Vrouw Ter Sneeuw ligt tegenover de kerk op het Laar. De kerk werd naar ontwerp van J. Willems en J.L. Stynen in 1949 gebouwd. De pastorie is volgens de kerkvader aldaar een paar jaar na de kerk gebouwd. Ze grijpt met haar vormgeving terug naar de historische pastorieën, die te herkennen zijn aan hun statige karakter, twee bouwlagen, leien bedaking, rechthoekige ramen, mooi uitgewerkte chique voordeur en ruime tuin.

Wie kent de tegenwoordig alweer op zijn retour zijnde pastoriestijl niet?

Architecture parlante (5)

Dankzij het actiefste lid van de heemkring, kan ik dit architectuurreeksje verder zetten met een erg leuk weetje. De inventaris, mijn onuitputtelijke inspiratiebron, gaat hier compleet aan voorbij en weet over het pand in de Kroonstraat 49 geen zinnig woord te zeggen.

Gelukkig dus dat ons deze foto´s werden doorgemaild, zodat de informatie daar kan aangevuld worden. Dit grote pand, volgens mij rond 1900 gebouwd, is helemaal bovenaan versierd met een beeld. Het zou een beeltenis zijn van Jan Breydel, Vlaanderens beroemdste slager ooit. En aangezien Borgerhout in de 19de eeuw een echte slagersgemeente was, gaan we er dan maar van uit dat hier een fiere, goed boerende en wellicht een tikkeltje Vlaamsgezinde slager heeft gewoond.

(Tip en foto´s van Geert Janssens)