Alternatief

Zonen zetten zich af tegen hun vaders, dat is bekend.

Ooit lag er midden in Borgerhout een kaarsenfabriek,  “de Roubaix-Oedenkoven”, oftewel “Den Bougie”. (alle plaatjes hier) De fabriek werd in 1853 opgericht door Adolphe de Roubaix, samen met zijn schoonbroer, de burgemeester van Borgerhout, Hendrik Gaspar Oedenkoven (1823-18/6/1871), vandaar de Oedenkovenstraat. De kaarsenfabriek was, zoals veel bedrijven in die tijd, erg vervuilend. De fabriek loosde haar afvalwater in de Vuilbeek en in de buurt rook het naar kaarsvet.

De zoon van burgemeester Oedenkoven, Henri (1875-1935), was zwaar ziek en hier was het geen gezonde omgeving. Hij begon de natuurlijke geneeskunde te bestuderen. Gezonde voeding en vegetarisme stonden centraal in zijn nieuwe levensvisie, maar ook een drang weg uit de gegoede klasse en 'terug naar de natuur'. 

Samen met zijn partner Ida Hofmann stichtte hij een leefgemeenschap en een sanatorium. Er werd geëxperimenteerd met vegetarisme en veganisme, alcoholvrij leven, naturisme en nudisme, anarchie, erotiek, communisme, dans, ruilhandel en nog van die dingen, kortom, met een alternatieve levensstijl op alle gebied. 

Hierboven ziet u een hippie-kringdans lang voordat de hippies uitgevonden werden, met Hendri Oedenkoven en Ida.

(achtergrond: Wikipedia in 't Engels)

Wandelingen

Op deze blog waren ze al regelmatig te zien, de foto’s van vergeten Borgerhoutse gebouwen, etc. Die stukjes geschiedenis krijgen tot eind september een vaste plaats in het Borgerhoutse straatbeeld. Een groot deel van deze foto’s is ook te ontdekken tijdens de begeleide wandelingen Bougie. Die vinden plaats op donderdagen en zondagen in de maanden augustus, september en oktober.

 

Tijdens de begeleide wandelingen Bougie, loodst een ervaren gids de deelnemers mee doorheen de verrassende geschiedenis van Borgerhout. Eén wandeling duurt ongeveer twee en een half uur (met pauze). Wandelaars gaan op zoek op zoek naar de historische wortels van dit levendige district.
Er zijn wandelingen voor individuele deelnemers en voor groepen (vanaf 10 personen).
Wie graag op eigen houtje een zoektocht doet naar de rijke geschiedenis van Borgerhout, te voet of met de fiets, kan op www.reuzenjaar.be een route downloaden.

 

foto: den Bougie in de Bleekhofstraat

Bij de aankomst

En dan schakel ik nu over naar het Laar, naar de begrafenis van de drie brandweermannen die omkwamen bij de brand in den Bougie in 1934. Die geschiedenis kwam hier al vaker voorbij (kijk gewoon onder het label den Bougie), de laatste aflevering over de begrafenis staat hier.

De stoet komt aan bij de OLV ter Sneeuwkerk op het Laar. De foto komt uit een krant dus de kwaliteit van het drukwerk is niet om over naar huis te schrijven. Maar de essentie zal desalniettemin duidelijk zijn: drie rouwkoetsen en de kisten die naar binnen worden gedragen.

uit de collectie van Leen Ooms

Historische verhalen

In 1970 verscheen het boekje "1893, de doden van Borgerhout" bij uitgeverij De Sikkel. De cover van de heruitgave uit 1998 was hier al eerder te zien. Maar dit is dus de omslag van de 1970-editie. Jeugdromantiek over het drama bij den Bougie (vijf dodelijke slachtoffers):

"Naar de Bougie," meent een groepje. "Daar wordt nog gewerkt".
"In Borgerhout mogen we nog betogen!"
"We zullen de fabriek lamleggen!"
"En in brand steken!"
"Zal dat stinken!"
Lachend en joelend zet de stoet zich in beweging. Politie en burgerwacht grijpen niet in.
Daar herkent Louis bij de stoere mannen van de gardsivik oom Sus. Louis wuift luchtig, maar oom Sus wuift helemaal niet zo luchtig terug. "Maak dat je wegkomt, Louis en jij ook, Piet. Gaan jullie toch naar huis. Het zal er heet aan toegaan bij de kaarsenfabriek. Daar vloeit nog bloed!"
Moraal: oom Sus heeft altijd gelijk.

uit de collectie van Jozef Hermans

Bougies de la Cour

Den Bougie, voluit kaarsenfabriek de Roubaix-Oedenkoven, is de geschiedenis ingegaan als bloedig toneel van een onderdrukte staking in 1893 alsmede van verschillende branden (o.a. in 1934).

Daarbij wordt weleens vergeten dat er tussen stakingen en branden door kaarsen gemaakt werden. Kwaliteitskaarsen dan nog wel. Hofleverancier zelfs, als we de advertentie uit 1951 mogen geloven.

Op de bovenste foto de kaarsenmakers tijdens het vervaardigen van hun koninklijk goedgekeurde waar.

De kleine man

Op deze foto zijn duidelijk ingrijpende werken aan de gang. Centraal in het beeld loopt een gewoon burgermannetje. Zo'n mannetje dat ooit bezongen werd door Louis Davids: "Dat is de kleine man, de kleine burgerman, Zo'n doodgewone man met een confectiepakkie an". Dat mannetje is waarschijnlijk op weg naar zijn kantoorjob, terwijl rondom hem arbeiders bezig zijn met de overkluizing van de Herentalse Vaart.

Nu is dit de Plantin en Moretuslei. De kleine man op weg naar zijn kantoorjob passeert hier tegenwoordig per automobiel. De foto dateert van het eind van de jaren 1920. Rechtsachter de gebouwen van Den Bougie. Arbeidersbastion.

foto uit de collectie van Hendrik Roelandt

Ter aarde

De begrafenisstoet van de drie brandweermannen die omkwamen bij de brand van 1934 in den Bougie trekt door de Eliaertsstraat. De stoet ging van het districtshuis naar OLV ter Sneeuw op het Laar. Daaronder de doodsbrief die opgesteld werd door het gemeentebestuur van Borgerhout.

Als het gaat over de brand van 1934 worden altijd deze drie slachtoffers genoemd. Maar er waren er ook die later aan hun verwondingen bezweken, zoals Rik en Sus Wils. Benieuwd of die ook zo'n sjieke begrafenis hebben gekregen.

Plaatjes uit de collectie van Leen Ooms

De droeve lijst

Terwijl we met ons ene oog de oorlog in Libië volgen en met het andere de ramp in Japan, kijken we met ons derde oog naar de brandramp in Borgerhout van 1934.

Het wordt tijd dat de dodelijke slachtoffers een naam krijgen. En hier zijn ze dan: Frans Jan Peeters, Florent Jozef Somville en Karel Lodewijk Gonnissen. Peeters staat rechts op het bovenste plaatje.

OK, het zijn er maar 3 en geen 20.000 zoals in Japan maar toch: dood + ramp = erg. Het aantal doet er dan in feite niet toe.

Plaatjes uit de collectie van Leen Ooms

De Muur

"De muur waaronder de slachtoffers gevallen zijn". Deeltje drie in onze reeks over de vreeselijke fabrieksbrand in den Bougie van 1934. Deel twee stond hier.

Onsmakelijke details leest u via het bovenste plaatje, daaronder een foto van de corpus delicti, de muur die drie pompiers het leven kostte.

Plaatjes uit de collectie van Leen Ooms

Jaagpad

De Herentalse Vaart, nu Plantin en Moretuslei, gezien vanuit het zuidoosten met op de achtergrond de gebouwen van den Bougie. (intermezzo: foto van dezelfde plek een beetje later hier)

Dit is het brugje over de vaart ter hoogte van de Montensstraat. Toen was de Plantin en Moretuslei nog een zandpad (een jaagpad, beter). Deze foto draag ik op aan al die mensen die nu elke werkdag vloekend staan aan te schuiven in de verkeersinfarct die de P&M Lei nu is (de vaart is er tegenwoordig wel uit, wil ik maar zeggen). Leve de vooruitgang.

Plaatje uit Een eeuw openbare werken te Antwerpen (1964), collectie Frank Cavens

Het vernielend element

"Een verschrikkelijk tooneel deed zich voor. Door de zware steenmassa getroffen, stortten de mannen in de kokende olie. Kronkelend van pijn, trachtten zij zich uit de ziedende massa te bevrijden".

Een levendig verslag van de 'verschrikkelijke brandramp' in den Bougie, juli 1934. Het onderste plaatje heeft betrekking op hetzelfde evenement, maar komt waarschijnlijk uit een andere krant.

Dit is deeltje twee van een korte serie, deel een stond hier vorige week.

Plaatjes uit de collectie van Leen Ooms

Algemeen zicht der ramp

Over de brand van 1934 in den Bougie hebben we het hier eigenlijk al gehad, maar kijk: nieuw beeldmateriaal kwam ons ter beschikking. Een korte samenvatting van het voorafgaande:

De kaarsenfabriek de Roubaix-Oedenkoven (den Bougie), zeg maar ongeveer in de Bleekhofstraat, was - zoals het een kaarsenfabriek betaamt - licht ontvlambaar. De brand van 1934 (er waren er meer) is waarschijnlijk de meest dramatische, en kostte drie brandweermannen het leven.

Rampen in de krantentaal van 77 jaar geleden klinken heel romantisch: Twee brandweerlieden vallen als slachtoffer van hunne plicht (nummer drie stond pas in de krant van de volgende dag) en Algemeen zicht der ramp.

Tekst en plaatje komen waarschijnlijk niet uit de dezelfde krant, maar dat doet er niet toe. Binnenkort in dit theater: meer brand, dood, ramp en eervolle begrafenissen.

Uit de collectie van Leen Ooms

De doden van Borgerhout

In Tunesië waren er onlangs betogingen tegen het regime, waarbij helaas doden te betreuren vielen.

In 1893 was het in dit land niet anders. In het Belgische Parlement was er op 17 april verzet tegen het wetsvoorstel van de Liberalen voor het algemeen kiesrecht.

De Belgische Werklieden Partij (BWP) riep op tot een algemene staking in de haven en deze oproep werd gevolgd. De volgende dag - 18 april - was de haven afgezet door de rijkswacht en het leger. Geen nood, de stakers rukten op naar Borgerhout richting Bougie waar de zaken uit de hand lopen...

De fabriek wordt bewaakt door rijkswacht, politie en brandweer.
Er breken rellen uit, burgemeester Moorkens krijgt een steen op het hoofd en de ordediensten openen het vuur.
Er vallen 5 doden: Gustaaf Herreygers, Neel Bisschop, Jef Van Diependael, Filip Bossiers en Benedictus Van de Ven.

De slachtoffers worden begraven op het Kielpark-kerkhof en wanneer dat wordt ontruimd, worden ze bijgezet op het Schoonselhof waar ook een monument geplaatst wordt (foto 1).
Op 19 april wordt het algemeen meervoudig stemrecht gestemd...Een Belgisch compromis.

In 1970 verscheen in de reeks Historische Verhalen van uitgeverij De Sikkel het boekje De doden van Borgerhout van Paul Van Herck, een boekje dat in 1998 zelfs werd heruitgegeven (foto 2). Vergeten waren de doden dus niet.

Foto 1: Marc Cooremans en Ria Vaes van de onovertroffen Schoonselhof-site. Foto 2: ooit eigen collectie maar nu helaas vermist...

De drie pompiers

Op 22 juli 1934 brak er een grote brand uit in Den Bougie. Tijdens de bluswerkzaamheden kwamen drie brandweerlieden jammerlijk om (er doen verschillende verhalen de ronde: óf ze vielen in de kokende olie, óf ze kwamen terecht onder een instortende gevel. Een combinatie van de twee lijkt me uitgesloten).

Het waren Fr. Peeters (1884-1934), Fl. Somville (1892-1934) en K. Gonnissen (1910-1934).

Ze kregen een eervolle begrafenis. Op deze foto staan de drie rouwkoetsen voor de kerk van OLV ter Sneeuw op het Laar.

Egypte en Den Bougie

In een oud Egyptisch graf werd een stuk papier gevonden dat verwijst naar Antwerpen. Het MAS riep de hulp van het volksmuseum Deurne in.

Het verhaal begint in 1915 toen een team van de Amerikaanse Egyptoloog George Reisner een graf onderzocht. Staf Camps is vrije student aan de KUL en volgt colleges aan de afdeling Egyptologie. Hij licht toe:

“Het is het graf van de plaatselijke gouverneur Djehutynakht. Een man die zowat 4000 jaar geleden leefde. Alhoewel het graf reeds bezoek heeft gehad van grafrovers, worden nog honderden artefacten gevonden. Voorwerpen die de gouverneur nodig heeft in het hiernamaals. Stokken en speren, vazen met een soort bier, replica’s van schepen…”

In 2009 treedt een onderzoeksteam in de voetsporen van Reisner. Het is een ploeg van de universiteit van Leuven, onder leiding van docente Marleen De Meyer en professor Harco Willems. Staf Camps: “Zij onderzochten hetzelfde graf, maar deze keer met de technische middelen van nu. En hoopten zo nog een aantal geheimen bloot te leggen. Hun aandacht werd getrokken door een door Reisner achtergelaten wikkel. Vooral omdat er het woord ‘ANVERS’ op staat”. Camps vervolgt: “Ik wilde de herkomst van dit stuk papier wel even uitvissen. Na enig speurwerk vond ik dat het om een verpakking ging van kaarsen.”

Op zijn vraag aan het MAS om meer informatie, wordt hij doorverwezen naar Ludo Peeters, conservator van het museum Deurne Dorp. Camps krijgt zonder dralen een antwoord op zijn vraag. Het gaat om de kaarsenfabriek ‘den bougie’ uit Borgerhout. Ludo Peeters is dubbel tevreden. Zijn museum heeft geholpen bij een opgraving in Egypte. Peeters: “Bovendien is het ook een eerste samenwerking tussen het MAS en zijn kleine broertje, het Volksmuseum van Deurne” Hij hoopt ook dat iemand nog een dergelijke verpakking bezit en die aan het museum wil schenken.

Auteur: Wilfried Defillet (oorspronkelijk voor de GVA van gisteren, zie ook Het Nieuwsblad van vandaag).

Op de onderste foto: de kinderen der fabriek die de kaarsen inpakken in de bewuste wikkels.

De Herentalse Vaart & Den Bougie

Twee iconen van de verdwenen wereld Borgerhout-zoals-het-was: de kaarsenfabriek Den Bougie, naast de Herentalse Vaart. Tussen die twee de aardeweg, nu de Plantin en Moretuslei.

"Hier was sinds de XVde eeuw de Herentalsche Vaart gegraven. De straat nevens deze vaart werd door Borgerhout in zitting van 25 april 1900 Plantinlei geheeten, naar de Antwerpsche benaming van het oudere gedeelte. Veranderd in Plantin-Moretuslei 1 december 1927. De naam herinnert aan den aartsdrukker Plantin en aan zijn schoonzoon Jan Moerentorf alias Moretus".

De vaart werd rond de tijd van de definitieve naamgeving overwelfd. De foto zou genomen zijn rond 1920.

Foto uit de collectie van Hendrik Roelandt. Geciteerde tekst uit "Geschiedenis van Borgerhout" van Fl.Prims (1936).

Vuurwerk

Drie keer stond de kaarsenfabriek de Fabrique de Bougies De Roubaix, Oedenkoven & Co,- den Bougie - in brand. De laatste keer op 29 juli 1956. Daarna waren de gebouwen rijp voor de sloop.

Gelukkig vielen er deze keer geen doden. De paniek in de buurt zal er niet minder om geweest zijn: zie de mensen die preventief hun huisraad in veiligheid brengen.

Waar de onderste foto precies genomen is durf ik niet te zeggen (Bleekhofstraat?). Wie het weet mag het zeggen.

Foto's ergens gevonden op internet.

Vroeger was de aarde plat

Op 29 juli 1956 stond de Fabrique de Bougies De Roubaix, Oedenkoven & Co, oftwel kaarsenfabriek Den Bougie, voor de derde maal in haar bestaan in brand. Een kroniek van een aangekondigde dood, want de fabriek moest uiterlijk 31 december 1956 toch verdwijnen. Het versnelde dus slechts de komst van de Grote Platmakers, die het terrein voor heel even rust en ruimte gaven. Niet voor lang, want naar goede Borgerhoutse traditie werd de ene (kaarsen)fabriek ingeruild voor een andere (woon)fabriek.

Bovenste foto uit het boekje Beelden Uit Borgerhout (2002), onderste foto van Yves Lemmens (1995).

Een geschiedenis met zwarte boekstaven aangeteekend

April 1893. Het algemeen enkelvoudig stemrecht staat op de politieke agenda en wordt verworpen. Een algemene staking wordt uitgeroepen. Onlusten verspreiden zich door dorp en stad. Ook Borgerhout deelt in de klappen. Om het met de woorden van JB Stockmans te zeggen: "De maand April van het jaar 1893 zal in de geschiedenis onzes vaderlands met zwarte boekstaven aangeteekend blijven".

Stakingen werden in die tijd serieus genomen. Zeker wanneer de werkstakers en de socialisten zich vanuit Antwerpen richting Borgerhout dreigden te begeven. Den Bougie was het doelwit. Een politiemacht, versterkt met leden van de brandweer en de veiligheidswacht aangevoerd door burgemeester Moorkens trok een verdedigingsgordel op.

De stakers waren maar matig onder de indruk en vonden in de straatstenen een welkome bondgenoot in hun strijd. Eén van die stenen raakte het hoofd van de burgemeester en het onding moet ook zijn hoed een deuk hebben bezorgd. Het kon niet blijven duren. De geweren werden geladen met losse flodders. Er werd geschoten aan de ene kant en gelachen aan de andere. Zoals gezegd, staken werd toen serieus genomen en schieten met losse flodders moet op de stakers slechts een weinig indruk hebben gemaakt. Het woord 'lafaards' viel.

Het lachen zou iedereen al snel vergaan want na het losse buskruit waren de kogels aan de beurt, die doodden 6 stakers, meer dan 30 werden gewond afgevoerd. "Volgens de gewoonte ontstond eene algemeene vlucht en de opstokers liepen het eerst weg" aldus het niet geheel ongekleurde verslag. De aanval werd kortom te vuur en te zwaard afgeslagen. De fabriek Roubaix-Oedenkoven en Cie werd gevrijwaard. Een jaar later werd ze getroffen door de eerste van drie bedrijfsbranden.

Niet lang daarna nam de Veiligheidswacht zijn intrek in haar nieuw gebouw aan de toenmalige Raapstraat (nu Oudstrijdersstraat). Dat was in 1887 voorzien en in 1892 werd met de bouw begonnen. Kostprijs: 36.285 frank.

Afbeelding en informatie: geschiedenis van Deurne en Borgerhout van JB Stockmans en het interwebs.

Bloedige onlusten

De Fabrique de Bougies De Roubaix, Oedenkoven & Co, kortweg Den Bougie. De stem des volks weet wel raad met zo'n onmogelijk lange naam.

De fabriek was in 1893 het toneel van een uit de hand gelopen betoging voor het algemeen stemrecht. Op donderdag 20 april 1893 kopte de Gazet van Antwerpen dan ook: "Bloedige onlusten te Borgerhout. 5 Dooden, verscheidene gekwetsten".

Uit de collectie van Frank Cavens.